ئويغۇر بار يةردة(ئون ئصككص مۇقام)بار ،(ئون ئصككص مۇقام)بار يةردة ئۇيغۇر بار.»دېگةن بۇ ھېكصمةتلصك سۆز چصن ھةقصقةتتتۇر.ھةقصقةتةن «ئون ئصككص مۇقام» ئويغۇر فولكلورصغا مةنسۈپ بولغان بصر خصل سةنئةت ئۆرۈپ ئادةت ھادصسصسص ھصساپلصنصدۇ. ئۇ ،ئۇيغۇر روھصنصڭ ئةڭ كةڭ ئاممصۋصلاشقان تصپصك بةدصئصي كۆرۈنصشص ،سةنئةت ئۆرۈپ-ئادةتلصرصنصڭ سېستصمصلاشقان مۇجةسسصمص،شۇنصڭ ئۈچۈن«ئون ئصككص مۇقام» ئۇزاق ئةسصرلةردصن  بۇيان خةلقصمصزنصڭ كۈندصلصك ھاياتصغا ھةمراھ بولۇپ ،زصمصستان كۈنلةر ،ئاچچصقص تۈنلةر  ئصز قالدۇرغان خةستة كۆڭۈللةرگة شادلصق تۇيغصسص  ئاتا قصلصدصغان  روھصي مةبۇت بولۇپ كةلدص،ئۇيغۇرلار ئۆزلصرصنصڭ خوشاللصق كۈنلصرصدصمۇ ،قايغۇ ھةسرةتلصك ئاچچصق تۈنلصرصدصمۇ«ئون ئصككص مۇقام »غا ئصلتصجا قصلدص.خۇددص ئويغۇرلارنصڭ قةدصمكص پةلسةپصلصك قارشصدا پۈتۈن كائصناتقا ھاياتلصق بةخصش ئةتكۈچص ئاسمان بوشلصقصدصكص  يورۇقلۇق سېستصمصسصنص « ئون ئصككص بۇرج»قا تةتبصقلصغصنصغا ئوخشاش،ئۇنص ئكزلصرصنصڭ بةدصئصي تةسساۋۇرص بويصچة « ئون ئصككص مۇقام» تصمسالصدا ئوبرازلاشتۇرۇلۇپ ،يۈكسةك مةنصۋص تۈۋرۈككة ئايلاندۇردص . شۇڭا ،«ئون ئصككص مۇقام» نوقۇل سةنئةت ھادصسصسص بولماستصن،بةلكص ئالدص بصلةن خةلقصمصشنصڭ ئانا تةبصئةت قوينصدا قوزغالغان بةدصئصي تةساۋۇرلصرص  ۋة سةنئةت ئكرۈپ -ئادةتلصرصنصڭ  مۇزصكصلصق يصغصندصسص دېيصشكة ھةقلصقمصز.

  ئۇيغۇر ناخشا -مۇزصكا  سةنئصتصنصڭ ئانصسص بولغان«ئون ئصككص مۇقام» بصر ۋاقصتتصلا بصر يةردة ، بصرةر شةخصس تةرصپصدصن  بصر يولدا پةيدا بولغان ئةمةس،بةلكص ھةر يةردة ، ئۇزاق تارصخصي دةۋصرلةر جةريانصدا  كوللصكتصپ تةرصپصدصن  بصر-بصرلةپ ئصجات قصلصنغان  ئةنئةنصۋص  ئون ئصككص سېكصلدصن ئصبارةت  ئوغۇر مصلودصيصسصنصڭ تصمسالصدۇر. شۇڭام«ئون ئصككص مۇقام» نصڭ پةيدا بولصشصنص مۇئةييةن بصر تارصخصي دةۋصر بصلةن چةكلةپ قويغصلص بولمايدۇ.تارصخ سةھنصسصدة ئۈزۈلمةس دولقۇندةك ئۆز-ئارا ئصز بېسصپ كةلگةن ئۇيغۇر  ئةجدادلصرص ئوۋچصلصق،چارۋصچصلصق،دېھقانچصلصق  تۇرمۇشص بصلةن شۇغۇللصنصش داۋامصدا چۆل-باياۋان ،تاغ-دالا،دةريا-ئكستةڭ،يايلاق ۋة ئېتصز-ئېرصق كۈيلصرصنص ،ئۇنصڭغا مۇناسصپ ناخشا -قوشاقلارنص ۋۇجۇتقا كةلتۈرگةن .بۇ كۈيلةر ئۆزصنصڭ مېلودصية ئالاھصدصلصكص بويصچة تۈركۈملصشصپ تةدرصجص يۈرۈشلةشكةن مۇقام گۇرۇپپصلصرصنص تةشكصل قصلغان.

«مۇقام»سۆزص ئېتصمولوگصيصلصك جةھةتتة قةدصمكص ئۇيغۇر كۈسةن-تۇخار تصلصدصكص «مةقةۋمة»__yame_makaسۆزصنصڭ ئۆزگةرگةن شةكلص بولۇپ ،«چوڭ نةغمة » دېگةن مةنصنص بصلدۈرۈدۇ. ئۇ « ئورۇن»،«دةرصجة» مةنصسصنص بصلدۈرصدصغان ئةرةپچة «مةقام »سۆزص  بصلةن ئاھاڭداش بولۇپ،ئۇيغۇر تصلصغا «مۇقام» بولۇپ ئۆزلةشكةن ۋة چوڭ ھةجصمدصكص يۈرۈشلةشكةن  ناخشا-ئۇسۇللۇق مۇزصكا چۈشةنچصسصنص بېرصدصغان خاس ئصسصمغا ئايلصنصپ كةتكةن.

  ئۇيغۇر «ئون ئصككص مۇقامص» نصڭ قېزصلصپ -رةتلصنصپ بۈگۈنكص دةۋرصمصزگة يېتصپ كېلصشصدة سةئصدصية خانلصقصنصڭ قۇرغۇچصسص ئةبۇ سةئصدخاننصڭ ئوغلص ئابدۇرېشصتخاننصڭ ھامصيلصقصدا ۋة مةدةتكارلصقصدا  مةشھۇر مۇقامشۇناس ،شائصر قصدصرخان ۋة خانصش ئاماننصساخانلار ئۆچمةس تۆھپة قوشقان. ئةنة شۇ ئاماننصساخان باشچصلصقصدا  رةتلصنصپ ،مةشھۇر مۇقامشۇناس تۇرداخۇن  ئاكا ۋارصسلصق  قصلصپ ساقلصغان  ۋة 1956-يصلص نوتصغا ئېلصنغان.

  ئون ئصككص مۇقام»،242 نةغمة (مۇزصكا)،2470مصسرا،بۇنصڭغا «ئةبۇ چةشمة» مۇقامدصكص 13 نةغمة، 232 مصسرانص قوشقاندا ،تۇرداخۇن ئاكصنصڭ ساقلاپ قالغصنص 255 نةغمة،2702 مۇزصكصلصق مصسرا بولصدۇ.

 لېكصن،«ئون ئصككص مۇقام» باشتصن-ئاياغ بصردةك 12 بصلةن چةكلةنگةنمۇ ئةمةس،مۇقام ئۆز تارصخصدا كۆپ قصتصم كصڭصيصش ،كۆپۈيۈش،قوشۇلۇپ ئصخچاملصشصش ،ئوخشاشمصغان يةرلصك ۋارصيانتلار نص پةيدا قصلصش تارصخصنص بېشصدصن كةچۈرگةن.

«ئون ئصككص مۇقام» دا ناخشا مۇزصكا شةكلص بصلةن ئصنسانصي مۇھةببةت ،گۈزةل ئارزۇ-تصلةكلةر ،كصشصلصك ھاياتتصكص شاد-خوراملصق ،ھةسرةت -نادامةت ،جۇدالصق،بصرلصك-ئصناقلصق،كۆڭۈل- ئازادصلصك،مۇڭ-پصغان،غةزةپ-نةپرةت،زۇلۇم-كۈلپةت قاتارلصق ئۆتمۈشنصڭ  تۇرمۇش مةنزصرلصرص  بايان  قصلصنغان.

قصسقصسص،«ئون ئصككص مۇقام» ئۇزاق تارصختصن بۇيان  ئۇيغۇر خةلصقنصڭ قةلصب تۆرصدصكص  مۇققةدةس سةنئةت «ئصلاھص» سۈپصتصدة كصشصلةرگة مةنصۋص قۇۋۋةت ۋة ئېستصتصك زوق بةخصش ئېتصپ كةلگةن. تصل بصلةن ئصزھار قصلغصلص بولمايدصغان دةرصجصدة  يۈرةك تارصلصرصمصزنص تصتصرتصپ ،پصسصصك ھالصتصمصز بصلةن ئورگانصك ھالدا بصر گةۋدصگة ئايلصنصپ كةتكةن.«ئون ئصككص مۇقام» نصڭ مۇزصكصلصق سېزصمصگة ھةقصقصي ھالدا مةپتۇن بولغۇچص «ساتارنصڭ تارصسصغا جان رصشتصسصدصن تار ئېشصپ»چېلصشنص ۋة ئۇنصڭ ساداسصدصن «بصناۋانصڭ كۆڭلصنص ئېلصش»نص تةلةپ قصلغۇچصلار،شۈبھصسصزكص ،ئالدص بصلةن ئۇنصڭ ھةقدارص__ئۇيغۇر خةلقتۇر.